9 września 2019

Przewodnik Lewicy Narodowej po Berlinie (cz. 5/7): upamiętnienia NRD

Część piąta przewodnika Lewicy Narodowej po mieście Berlin w Niemczech została poświęcona upamiętnieniom związanym z ustrojem Niemiec Wschodnich, czyli Niemiec Demokratycznych, Niemiec Ludowych tudzież w pełnej nazwie Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Jako lewica narodowa czujemy więź ideową z okresem, kiedy Niemcy miały ustrój społeczno-gospodarczy zbliżony do Polski Ludowej. Stąd też osobną część poświęcamy właśnie miejscom pamięci poświęconym bohaterom narodowym Niemiec Demokratycznych.

Na zdjęciu tytułowym: Wizerunki Włodzimierza Iljicza Lenina, Fryderyka Fryderykowicza Engelsa i Karola Henryka Marksa na pociągu szybkiej kolei miejskiej jako reklama Muzeum NRD.

Części przewodnika (wkrótce):
Przewodnik Lewicy Narodowej po Berlinie (cz. 1/7): polskie upamiętnienia
Przewodnik Lewicy Narodowej po Berlinie (cz. 2/7): miejsca Wojska Polskiego
Przewodnik Lewicy Narodowej po Berlinie (cz. 3/7): upamiętnienia Luksemburg
Przewodnik Lewicy Narodowej po Berlinie (cz. 4/7): upamiętnienia Lenina
Przewodnik Lewicy Narodowej po Berlinie (cz. 5/7): upamiętnienia NRD
Przewodnik Lewicy Narodowej po Berlinie (cz. 6/7): polskie groby
Przewodnik Lewicy Narodowej po Berlinie (cz. 7/7): inne polskie miejsca

Tak jak wspomniano w pozostałych częściach, w Niemczech nie przeprowadzono czegoś takiego jak akcja dekomunizacyjna. Usunięto ledwie kilka pomników, zmieniono kilka nazw, odmocowano kilka tablic, jednak skala tego jest zupełnie niewspółmierna do tego, co zrobiono w Polsce. Za każdym razem w Niemczech spotykało się to z czynnym sprzeciwem, a ponadto nie było przy tym konsekwencji, np. pomnik Ernesta Talmana usunięto w Pozdawilku (Pasewalk), ale już zostawiono w Berlinie.
W Berlinie usunięto tylko trzy pomniki odnoszące się do Niemiec Wschodnich. Pierwszy jest to Pomnik Włodzimierza Lenina, opisany w poprzedniej części przewodnika, rozebrany 13 listopada 1991. Drugi to Pomnik Oddziałów Bojowych Klasy Robotniczej rozebrany 28 lutego 1992, a trzeci to miejsce pamięci dla poległych na granicy państwowej z Berlinem (Zachodnim) żołnierzy Oddziałów Granicznych NRD, rozebrane 4 października 1994. Rozbiórki dokonywały się głównie w krótkim okresie po zajęciu Niemiec Wschodnich, wszelkie późniejsze próby spotykały się już z głośniejszym sprzeciwem i nie dochodziły do skutku.


Pomnik Marksa i Engelsa
(Marx-Engels-Denkmal)

Jedno z obowiązkowych miejsc przy zwiedzaniu Berlina. Pomnik odsłonięto 4 kwietnia 1986, na jego tle znajdował się Pałac Republiki – siedziba Izby Ludowej, obecnie ten modernistyczny budynek nie istnieje. 27 września 2010 pomnik wraz z płaskorzeźbami został przeniesiony nieco na ubocze Forum w związku ze stawianiem linii kolei podziemnej, co trwa do chwili obecnej (sierpień 2018). Wydaje się więc mocno sprężone na ciasnym placyku. Planowane jest przywrócenie go w pierwotne miejsce po skończeniu prac. Wszelkie ruchy i przedsięwzięcia dotyczące Pomnika Marksa i Engelsa są szeroko komentowane w Niemczech.


Miejsce: Forum Karola Marksa i Fryderyka Engelsa (Marx-Engels-Forum)


Pomnik Ernesta Talmana
(Ernst-Thälmann-Denkmal)

Pomnik jest jedną z bardziej charakterystycznych pamiątek po Niemczech Demokratycznych. Tworzy całość z parkiem, towarzyszącymi 1332 mieszkaniami i zabudowaniami usługowymi. Zespół został otwarty 16 kwietnia 1986 z okazji 100 urodzin Ernesta Jana Fryca Janowicza Talmana. W latach 90. pomnik chciano zburzyć, a nazwę parku zmienić (nie podano przedkładki nowej nazwy). Jednak pomnik udało się obronić, a w 1997 roku większość mieszkańców parku opowiedziało się przeciwko zmianie nazwy.
Pomnik jest zaniedbany i niszczony przez grafficiarzy, nie jest na bieżąco utrzymywany. Na 2020 rok jest założone jego całkowie odnowienie, wyczyszczanie, pozbycie się rdzy itp.


Miejsce: Park Ernesta Talmana (Ernst-Thälmann-Park)


Pomnik Karola Marksa
(Karl-Marx-Erinnerungsstätte)

Karol Henryk Marks przebywał w Strzałowie jako student Uniwersytetu Berlińskiego od brzeźnia do jesieni 1837 roku, zgodnie z zaleceniem lekarza dla poprawienia swojego stanu zdrowia, gdyż panowały tutaj warunki zbliżone do wiejskich. Obszar wówczas nie był w granicach Berlina, ale był na tyle blisko że Marks mógł docierać tutaj pieszo z Berlina. W 1890 roku do Strzałowa przybywają robotnicy z Hamburga, którzy pod wpływem idei Karola Marksa i Fryderyka Engelsa przeprowadzają w 1901 roku w Strzałowskiej Hucie Szkła udany i wielki na całe Niemcy „strajk wytwórców butelek”. Na pomniku znajduje się płaskorzeźba z twarzą Karola Marksa, a po drugiej stronie cytat z „Tez o Fejerbachu”: „Filozofowie rozmaicie tylko interpretowali świat; idzie jednak o to, aby go zmienić.” („Die Philosophen haben die Welt nur verschieden interpretiert, es kommt aber darauf an, sie zu verändern.”). Na odwrocie umieszczone są dwie sceny. Pierwsza scena przedstawia spotkanie Karola Marksa z młodoheglistami w pobliskim barze. Natomiast druga przedstawia strajk w 1901 roku. Pomnik odsłonięto 1 października 1964.





Miejsce: Stary Strzałów 18 (Alt-Stralau 18)


Popiersie Karola Marksa
(Karl-Marx-Büste)

Popiersie umieszczono na placu przy Alei Karola Marksa. Wcześniej było ono na Uniwersytecie Berlińskim, gdzie Karol Marks studiował w latach 1836-1840. W 1983 roku na Uniwersytecie umieszczono nowe popiersie, a dotychczasowe umieszczono przy alei jego imienia, której pierwotną nazwą jest Ulica Wielka Frankfurcka (Große Frankfurter Straße).

Źródło: OTFW, Wikimedia Commons
Miejsce: Plac Strusiogórski (Strausberger Platz)


D. Pomnik Oddziałów Bojowych Klasy Robotniczej
(Denkmal für die Kampfgruppen der Arbeiterklasse)

Oddziały Bojowe Klasy Robotniczej to pracownicy przedsiębiorstw, którzy ochotniczo po pracy pełnili służbę wojskową. Brali udział w szkoleniach, w razie wyjątkowych sytuacji mieli wspomagać Narodową Armię Ludową, obronę cywilną lub Policję Ludową. Nadzór sprawowało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Pomnik im poświęcony został odsłonięty 15 września 1983. Rozwiązanie Oddziałów Bojowych Klasy Robotniczej zarządzono w grudniu 1989, jeszcze przed zajęciem Niemiec Wschodnich. Jako pomnik kojarzony z zajętymi Niemcami Wschodnimi został rozebrany 28 lutego 1992, nie bez sprzeciwu. W muzeum zachowała się wyłącznie postać chłopca z kwiatami sprzed płaskorzeźby. Pozostałości po pomniku zostały prawdopodobnie użyte do postawienia bramy parku w miejscu przed byłym pomnikiem.


Miejsce: Park Ludowy Góra Przemysławska (Volkspark Prenzlauer Berg)


D. miejsce pamięci dla poległych na granicy państwowej z Berlinem (Zachodnim) żołnierzy Oddziałów Granicznych NRD
(Gedenkstätte für die an der Staatsgrenze zu Berlin (West) gefalle­nen Soldaten der Grenztruppen der DDR)
Miejsce pamięci stało w okolicy miejsca, gdzie poległ Reginald Paweł Hun, wschodnioniemiecki pogranicznik. W 1962 roku został wybudowany tunel do piwnic jednego z budynków. Wejście w budynku na zachód było już zamurowane, parter i piwnica opuszczone, wyższe piętra wciąż były zamieszkane. Reginald Hun pełnił służbę w tym przygranicznym obszarze 18 czerwca 1962. Rudolf Miller chciał przeprowadzić na zachód swoją rodzinę: żonę, syna, córkę i szwagierkę. Wyszedł ukrytym tunelem i po wyjściu z budynku był widziany przez Huna. Następnie Miller powrócił z rodziną, wobec czego Hun rozpoczął jego legitymowanie, na co Miller wyjął broń i z niewielkiej odległości strzelił w klatkę piersiową Huna. Rodzinie i samemu Millerowi udało się przejść tunelem na zachód. Po tak zwanym zjednoczeniu Rudolf Miller został uznany za winnego „nieumyślnego morderstwa” i ostatecznie skazany… na rok więzienia w zawieszeniu. W Niemczech Wschodnich Hun był traktowany jak bohater, jego morderców nazwano faszystowskimi bandytami. Pierwszy pomnik ustawiono 12 stycznia 1963 (zobacz zdjęcie). Kwiaty w tym miejscu 14 czerwca 1972 złożył Fidel Alejandro Angelowicz Kastro Ruz. W 1973 roku postawiono nowy, godniejszy pomnik (na zdjęciu niżej w roku 1986), z przesłaniem „Wasza śmierć jest naszym zobowiązaniem”. Pomnik ten był poświęcony wszystkim poległym żołnierzom Oddziałów Granicznych na granicy z Berlinem Zachodnim – wówczas 7, a od 1980 roku 8 żołnierzom: kpr. Reginald Hun (zm. 1962), wachm. Helmut Just (zm. 1952), kpr. Jerzy Szmidtchen (zm. 1962), kpr. Piotr Gering (zm. 1962), kpr. Egon Szulc (zm. 1964), kpr. Zygfryd Widera (zm. 1963), kpr. Rolf Henniger (zm. 1968), kpr. Ulryk Sztejnhauer (zm. 1980). Rozebrano go 4 października 1994 na fali rozliczeń z pogranicznikami z Niemiec Wschodnich. Jest trzecim rozebranym pomnikiem kojarzonym z Niemcami Demokratycznymi. Jeszcze w 2008 roku było widać podstawę po rozebranym pomniku, obecnie nie ma już żadnych śladów, a miejsce jest nowo zabudowywane. W okolicy miejsca, przy byłej granicy, stoi tablica dla zwiedzających objaśniająca dzieje miejsca.

Źródło: Bundesarchiv, Bild 183-1986-0813-027 / Peer Grimm / CC-BY-SA 3.0


Miejsce: Ulica Strzelecka (Schützenstraße)


Pomnik Spartakusa
(Spartakus-Denkmal)

Pomnik stoi w miejscu domu, w którym 1 stycznia 1916 założono Grupę Spartakusa, zarodek przyszłej Komunistycznej Partii Niemiec. W Grupie działali m.in. Karol Libknecht i Róża Luksemburg. Pomnik postawiono w 1977 roku. Wcześniej w tym miejscu było upamiętnienie w kształcie ściany i nosiło nazwę Miejsce Pamięci Spartakusa (Spartakus-Gedenkstätte), odsłonięte 8 listopada 1958 roku z okazji 40. rocznicy Rewolucji Listopadowej (zobacz zdjęcie). Na Pomniku znajduje się cytat Karola Libknechta: „Spartakus, to nazwa ognia i ducha, to nazwa duszy i serca, woli i czynu rewolucji proletariatu” („Spartakus, das heisst Feuer und Geist, das heisst Seele und Herz, Wille und Tat der Revolution des Proletariats”). Po 2009 roku w związku kapitalistyczną zabudową mieszkaniową, pomnik zachowano, ale przesunięto go na zamknięte podwórze. Aby go zobaczyć, trzeba wiedzieć że takowy istnieje – nie przypomina przypadkowym przechodniom o dziejach miejsca. Na podwórze wchodzi się po wybraniu na domofonie przycisku „pomnik”…

Źródło: Dziennik Młody Świat
Miejsce: Ulica Szosowa 121 (Chausseestraße 121)


Kamień Węgielny Pomnika Karola Libknechta
(Grundstein eines Denkmals für Karl Liebknecht)

W tym miejscu 1 trawnia 1916 na zgromadzeniu pierwszomajowym przemawiał Karol Paweł August Fryderyk Wilhelmowicz Libknecht, opowiadając się za walką przeciwko imperialistycznej wojnie i o pokój. Skończyło się to jego natychmiastowym zatrzymaniem przez policję. Róża Luksemburg, która była wówczas z nim, o dziwo nie została razem z nim zatrzymana. Kamień odsłonięto 13 sierpnia 1951 roku w 80 urodziny Karola Libknechta. Wówczas granica państwowa Niemiec Wschodnich w Berlinie była wyłącznie wymalowana. Ostatecznie pomnik Karola Libknechta nigdy nie stanął na kamieniu węgielnym. Po postawieniu Antyfaszystowskiego Wału Ochronnego (Muru Berlińskiego) znalazł się na bronowanym pasie ochronnym, do którego nikt nie miał dostępu. Wstęp na bronowany pas ochronny był zabroniony także dla pograniczników. Najbliżej mogły dojechać ciągniki, które codziennie bronowały pas ochronny, ale ich kierujący też pewnie nie mogli wychodzić w tamtym miejscu. W efekcie kamień węgielny przestał pełnić swoją funkcję, ale mimo to nie został usunięty i wciąż stał w strefie całkowitego odosobnienia (patrz poniżej zdjęcie w 1988 roku). Dopiero po zniesieniu kontroli granicznych 1 lipca 1990 kamień stał się ponownie dostępny (zobacz zdjęcie w 1990 roku). W związku z zabudową placu kamień został usunięty 22 brzeźnia 1995, początkowo do magazynów, później do miejsca czasowego pokazu. Ostatecznie powrócił na swoje miejsce 20 listopada 2003.

Źródło: Denkmallandschaft Berliner Mauer

Miejsce: Plac Poczdamski 10 (Potsdamer Platz 10)


Kamień Karola Libknechta
(Gedenkstein für Karl Liebknecht)

W tym miejscu Karol Libknecht poprowadził do walk rewolucyjnych robotników i żołnierzy 7 i 8 stycznia 1919. Kamień ustawiono w 1959 roku.

Miejsce: Ulica Mostu Saarskiego (Saarbrücker Straße)


Pomnik Karola Libknechta
(Denkmal für Karl Liebknecht)

W tym miejscu Karol Libknecht 15 stycznia 1919 poległ i został wrzucony do Jeziora Nowego (Neuer See). Pomnik odsłonięto 17 grudnia 1987, mimo że to obszar Berlina Zachodniego. Powstał w okolicznościach takich samych jak okoliczny Pomnik Róży Luksemburg i jest dziełem architektów tworzących okoliczny most przy miejscu wrzucenia do kanału Róży Luksemburg.

Miejsce: Droga Wielka (Großer Weg)


Dom Karola Libknechta
(Karl-Liebknecht-Haus)

Budynek został przejęty w listopadzie 1926 przez Komunistyczną Partię Niemiec na swoją siedzibę i takoż nazwany. 26 lutego 1933 budynek został zamknięty, a 8 brzeźnia 1933 został przejęty przez Oddziały Szturmowe (SA) faszystów i przemianowany. Od 1946 roku ponownie w rękach socjalistów, Socjalistycznej Partii Jedności Niemiec. Dziś w dalszym ciągu należy do Lewicy (Die Linke), stanowiąc jej siedzibę.

Miejsce: Zaułek Długi Stodolny 28 (Lange Scheunengasse, obecnie Kleine Alexanderstraße 28)


Rzeźba „Karol Libknecht”
(Relief „Karl Liebknecht”)

Rzeźba z 1996 roku, odsłonięta dnia 29 października 1999 roku, znajduje się przed siedzibą Fundacji im. Róży Luksemburg. Obok niej jest Rzeźba „Róża Luksemburg”, o której napisano w poprzedniej części przewodnika.

Miejsce: Plac Kostrzyński 1 (Küstriner Platz, obecnie Franz-Mehring-Platz 1)


Pomnik Franciszka Sztencera i Ernesta Talmana
(Denkmal Franz Stenzer und Ernst Thälmann)

Pomnik mieści się na terenie byłych Zakładów Naprawczych Niemieckich Demokratycznych Kolei Państwowych „Franciszek Sztencer” w Berlinie (Reichsbahnausbesserungswerk „Franz Stenzer” Berlin), którego teren jest obecnie ogólnodostępny. Zakładom w 1967 roku, w 100-lecie istnienia, nadano imię Franciszka Sztencera. W latach 1970. pojawił się pomysł upamiętnienia patrona przedsiębiorstwa, który załoga rozszerzyła na upamiętnienie zarówno Sztencera (jako pierwszego komunistycznego posła Sejmu Rzeszy) jak i Ernesta Talmana (jako ostatniego komunistycznego posła). Od 1991 roku zakłady likwidowano i w 1995 roku ostatecznie zamknięto. Pomnik rozwalono w 1999 roku przez wandali, ale nowy gospodarz terenu wraz z działaczami lewicowych organizacji go odtworzył i ochrania.

Miejsce: Ulica Koływańska 99 dom 20 (Revaler Straße 99 Haus 20)


Nowy Odwach – Pomnik Ofiar Faszyzmu i Militaryzmu
(Neue Wache – Mahnmal für die Opfer des Faschismus und Militarismus)

W Niemczech jest to Główne Miejsce Pamięci. Jego zakres upamiętnienia stopniowo był rozszerzany – ofiary wojen napoleońskich, I Wojny Światowej, faszyzmu, II Wojny Światowej, dyktatury. Funkcję strażnicy stracił po upadku monarchii w 1919 roku. Po II Wojnie Światowej był zniszczony, ale miejscowa ludność w dalszym ciągu wykorzystywała go w tradycyjny sposób, składając kwiaty. Po odnowieniu został otwarty 8 trawnia 1960, w niemiecki Dzień Wyzwolenia. Przywrócono znajdujący się wcześniej po środku granitowy postument, choć był lekko zniszczony. W 1969 roku, z okazji 20 rocznicy powstania Niemiec Demokratycznych, nastąpiła ponowna przebudowa. Granitowy postument został zastąpiony wiecznym ogniem w szklanym sześcianie, przed którym umieszczono urnę z prochami nieznanego żołnierza (Unbekannter Soldat) wokół ziemi z dziewięciu pól bitewnych II Wojny Światowej oraz urnę z prochami nieznanego bojownika ruchu oporu (Unbekannter Widerstandskämpfer) wokół ziemi pochodzącej z dziewięciu niemieckich obozów koncentracyjnych. Na tylnej ścianie umieszczono na kamieniu godło Niemiec Wschodnich, a na bocznej napis „Ofiarom Faszyzmu i Militaryzmu”. Od 1 trawnia 1962 Narodowa Armia Ludowa, a dokładniej Pułk Wartowniczy „Fryderyk Engels” wystawiał przed nim stałą wartę honorową. Warta uroczyście się zmieniała i przemaszerowywała w święta państwowe i każdą środę o 14:30, co było nawiązaniem do wcześniejszych niemieckich tradycji od 1818 roku, stanowiło duże widowisko dla przyjezdnych i było przekazywane na żywo w Radiu Berlin. Nazywało się to Wielki Zaciąg Warty (Großer Wachaufzug). Całość, wraz z ówczesnym wnętrzem, widać na tym filmie.
Po zajęciu Niemiec Wschodnich przez Niemcy Zachodnie 3 października 1990 rozwiązano Narodową Armię Ludową, przez co przed Nowym Odwachem przestała być obecna stała warta honorowa oraz przestała się odbywać cotygodniowa widowiskowej zmiana (ostatnia odbyła się tydzień przed, tj. 26 września 1990). Jeszcze w 1990 roku usunięto ze ściany godło Niemiec Wschodnich, a w 1993 roku ponownie przebudowano wnętrze, dokonując wręcz jego banalizacji. Usunięto napis z bocznej ściany „Ofiarom Faszyzmu i Militaryzmu”, przez co ściany są całkowicie gołe. Usunięto wieczny płomień. Postawiono płytę z napisem „Ofiarom Wojny i Tyranii”, na której umieszczono powiększoną kopię rzeźby Katii Kolwic pt. „Matka ze zmarłym synem”, stworzonej w 1937 roku dla upamiętnienia syna Katii Kolwic poległego na I Wojnie Światowej. Co zadziwiające, pod płytą w dalszym ciągu znajdują urny z prochami nieznanych żołnierza i bojownika ruchu oporu oraz ziemia z pól bitewnych i obozów koncentracyjnych, w żaden sposób nieoznaczone i zalegające pod płytą.


Miejsce: Pod Lipami 4 (Unter den Linden 4)


Części przewodnika (wkrótce):
Przewodnik Lewicy Narodowej po Berlinie (cz. 1/7): polskie upamiętnienia
Przewodnik Lewicy Narodowej po Berlinie (cz. 2/7): miejsca Wojska Polskiego
Przewodnik Lewicy Narodowej po Berlinie (cz. 3/7): upamiętnienia Luksemburg
Przewodnik Lewicy Narodowej po Berlinie (cz. 4/7): upamiętnienia Lenina
Przewodnik Lewicy Narodowej po Berlinie (cz. 5/7): upamiętnienia NRD
Przewodnik Lewicy Narodowej po Berlinie (cz. 6/7): polskie groby
Przewodnik Lewicy Narodowej po Berlinie (cz. 7/7): inne polskie miejsca

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz